۱- معرفی پادکست پیچ و خم
پیچ و خم را در سال ۱۳۹۷ آغاز کردم. وسوسهی صحبت کردن و شنیده شدن هیچ گاه مرا رها نکرد. از زمانی که مدرسه میرفتم، رادیو شبهای بسیاری با قصهها و ترانهها و شعرخوانیهایش برایم جذاب بود.وسوسهی گویندگی تا زمانی که پادکست راه بیفتند به فراموشی سپرده شد، گویا باید زمانی وارد این عرصه میشدم که تهیه کننده و تدوینگر برنامه های خودم هم باشم. همین لذت پادکست ساختن را برایم دو چندان کرد.
از سوی دیگر، از تمام سفر آن چه شاید برایم جذابتر بود پیچ و خم جاده بود که در پس هر کدام ناخواسته تجربیاتی یا آموزه ای جدید را کسب میکنی. حالا مسیر جاده مرا به نقطهی شناسایی بهتر سفر و سفرنامه ها رسانده است. از قدیمیترین سفرنامهها (ابودلف، ابن فضلان) تا سفرنامههای آنجهانی(ارداویرافنامه)؛ از سفرنامههای بیگانگان به ایران (کلاویخو،کنت دو گوبینو)تا سفر ایرانیان به فرنگستان(ظهیرالدوله، ناصرخسرو).
در وب سایت،علاوه بر طبقهبندی سفرنامهها، در مقدمه از دلایل شروع این کار، نامگذاری آن و معنی سفر گفته ام. علاوه بر آن، در یکی از قسمتها به تعریف سفرنامه به مثابهی ژانری ادبی صحبت کرده ام.
هر روایتی را میتوان از منظرهای گوناگون نگریست. برای نمونه،سفرنامهی ناصرخسرو معمولاً از منظر ادبی بدان نگریسته میشود، در پیچ و خم آن را از منظر سفر و گزارش سفر میخوانیم.
دو رویِ سکهی سفر
پادکستهای “پیچوخم” به دو گروه اصلی تقسیم میشوند: ایرانیانی که به خارج از کشور سفر میکنند و خارجیانی که به ایران میآیند. اپیزودهایی که در این دو دسته نمیگنجند، با موضوعاتی متنوع در صفحه اصلی قرار میگیرند؛ از جمله اپیزود “تورانخانم در اتاوا” که گزارشی از اکران مستند توران میرهادی در این شهر است، و “سفرِ سایه”، داستانی از هانس کریستین اندرسن. هر اپیزود، سفری منحصربهفرد است که در انتظار کشف شدن است.
سفر ایرانیان به فرنگ
این مجموعه، روایتگر سفرهای ایرانیانی است که راهیِ دیار غرب شدهاند. ما از دریچهی این سفرنامهها، شاهد گام نهادنِ ایرانیان در قلمروی ناشناختهها هستیم؛ جایی که برخی مناظر و آواها، بیش از دیگران آنها را به خود مجذوب کرده است.
قصههای آنان فاش میکند که چگونه در میان شگفتیها و چالشهای جهانی که فرسنگها با دنیای خودشان متفاوت بود، راه خود را جستند و پیمودند. اکنون شما نیز دعوتید تا در این جستوجوی دورودراز، همسفرِ خاطرات و خطراتِ این مسافران باشید.
سفر فرنگیان به ایران
خواندن سفرنامه های بیگانگان به ایران همواره برایم جذاب بوده، چون گویا خود را از چشم دیگری میدیدم. با این همه ، چند نکته را همیشه در نظر دارم: یکی این که این دیگری ممکن است گاه نگاهی غرض آلود داشته باشد و طبق منافع سرزمین خود به قضاوت بنشیند، دیگر این که در سفرنامه ها باید زمان نگارش به لحاظ تاریخی ملاحظه شود. با این دو ملاحظه، خواندن خاطرات و نوشته های بیگانگانی که از ایران گذشته اند شیرین و جذاب میشوند.
۲- سفرنامه به مثابهی یک گونهی ادبی
در یکی از جلسات کلابهاوس در “انجمن روناک”، تصمیم گرفتم پیش از آغازِ خوانش سفرنامهها، به بررسی ماهیت و گونهی سفرنامهنویسی بپردازم. در این قسمت، ابتدا تعریفی از این گونهی ادبی ارائه و انواع مختلف آن را بررسی کردهام؛ سپس مروری کوتاه بر تاریخچهی نخستین سفرنامههای مرتبط با ایران داشته و در نهایت، به اهمیتِ جایگاه جغرافیایی ایران در این متون تاریخی پرداختهام.
۳- سفر سایه
تا حالا شنیده اید که سایهای از صاحبش جدا شود؟ اگر این اتفاق بیفتد بر سر آن سایه چه میاید؟ میتواند به شخصیت مستقلی تبدیل شود و حتی صاحب خود را به انقیاد خود درآورد؟ همواره گفته ام ، همیشه مادران برای فرزندان خود داستان و قصه میگویند، در حالی که در مورد من این دخترم بود که برایم قصه میگفت. یکی از آن قصهها همین داستان سایه بود از هانس کریستین آندرسن. داستانی زیبا است که بر اثر سفری به سرزمینی داغ و کویری پیش میاید و سایه از صاحبش جدا میشودو چند صباحی بعد مجددا به سراغ صاحبش میرود، ولی با هیبتی متفاوت و صاحب منش و شخصیت.
۴- توران خانم در اتاوا
رخشان بنی اعتماد و مجتبی میرتھماسب که با ساخت مجموعه مستند «کارستان» درباره آدمھای خلاق و کارآفرین این سرزمین، کاری کارستان کردهاند در مستند «توران خانم» که در واقع مستند پرتره و چھره نگارانه محسوب میشود به سراغ یکی از چھرهھای ماندگار تعلیم و تربیت نوین ایران رفته اند که تاثیری عمیق بر این حوزه داشته اما چنان که شایسته است از دستاوردھای پژوھشی او صحبت نشده است.
خانم توران میرھادی آثار ارزشمندی ھمچون فرھنگنامه کودکان و نوجوانان را از خود باقی گذاشته که بدان میتوان به مثابه ی گنجینه های ملی درتعلیم و تربیت کودکان این مرز و بوم نگاه کرد. شخصیت محوری مستند پیرزنی ۸۵ ساله است آشنا با دوران کودکی پویا . توران میرھادی در طول عمرش تلاش کرد که دنیا را به جھانی زیباتر و سرشار از صلح و آرامش برای کودکان تبدیل کند. نگاه او نه تنھا به کودک و کودکی، بلکه به جھان بشری از منظر جھان کودکانه بود.
بر ھمین مبنا کوشید تا به جای رقابت، رفاقت و ھمدلی و ھمکاری را به عنوان یک ارزش و مولفه ی فرھنگی در ساختار و نظام آموزش و پرورش ما جانشین کند. برای رسیدن به اھدافش، توران میرھادی با مشکلات بسیاری دست و پنجه نرم کرد، چه در زندگی شخصی و خانوادگی و چه در زندگی حرفه ای و محققانه اش: از تلخی اعدام ھمسر اول و فقدان جانکاه برادر و مرگ دردناک پسر کوچکش تا ھزاران موانع و دست اندازی که در مسیر زندگی حرفه ایش وجود داشت اما او نصیحتی از مادرش را ھمواره آویزه ی گوش خود کرد و ھمین به او کمک کرده تا سرسختانه موانع را کنار بزند.
این نصحیت را میتوان مخلص کلام توران میرھادی و پیام مھم این مستند دانست: “غم ھای بزرگ را به کارھای بزرگ تبدیل کنیم.” در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۹۸ برابر با ۸ مارس ۲۰۱۹ در شھر اتاوا میزبان فیلم مستندی بودیم از زندگی بانو توران میرھادی. در این پادکست مسیری را که این فیلم برای به اکران گذاشته شدن در دانشگاه اتاوا طی کرده توضیح میدھم.
۵- سفر به بلوچستان - جای پای اسکندر - اسلام کاظمیه
کتابی که این بار انتخاب کرده ام ، جای پای اسکندردر سه جلسه در سال ۱۴۰۳ خوانده ام. در مقدمه، ابتدا از نویسنده گفته ام. از این که از زمان حکومت پهلوی فعال سیاسی و از گردانندگان شبهای شعر گوته بود. از روشنفکران پیرو جلال آل احمد به شمار میامد و با شمس آل احمد دوست بود. در سالهای پس از انقلاب از ایران رفت. دور از ایران، در دیار غربت با دکتر علی امینی به امید برگشتن و ساختن سرزمین آرمانی خود همراهی کرد. با مرگ دکتر امینی، او هم چندانی دوام نیاورد به دلیل مشکلات مالی و غم غربت تصمیم به خودکشی گرفت. بدین ترتیب به زندگی خود پایان داد.
سپس کمی از سیستان گفتم و از زبان بلوچی به نقل از کتاب ردهشناسی زبانهای ایرانی. کتاب جای پای اسکندر سفری است که مرحوم اسلام کاظمیه در عید ۱۳۵۱ به سیستان و بلوچستان کرد. مانند همیشه، تاکیدم بر این است که به هنگام شنیدن خود را در همان سالها تصور کنید. این کتاب در سه قسمت ارائه خواهد شد. آهنگ بلوچی این سه قسمت از استاد شیرمحمد اسپندار است.
*تصاویر این صفحه شامل جزئیاتی از نگارگریهای ایرانی شاهنامه شاهطهماسب (سده ۱۶ میلادی) است که جهت مقاصد آموزشی از انتشارات موزه هنرهای معاصر تهران بازنشر شده است.