سفر ایرانیان به فرنگ
از ایران تا فرنگ؛ روایت ایرانیانی که راهی جهان شدند
با روایتِ ایرانیانی آشنا شوید که فراتر از وطن خویش به جستوجوی جهان رفتند
ایرانیان مرکز جهان باستان بوده و یکی از رایجترین مشاغل در میان ایشان بازرگانی بوده، خرید اجناس و کالا از شرق و فروش به غرب یا بالعکس. گاه سفرنامههایی برایمان بر جا مانده. در این بخش از پادکستِ پیچ و خم، مسیر حرکت آنها را در سرزمینهای مختلف دنبال میکنیم تا از ورای سفرنامهها به تأملاتشان دربارهی دیگر مردمان آن روزگار پی ببریم.
هر سفرنامه روایتگر آن است که چگونه مسافران ایرانی به فرهنگ ناآشنای دیگری نگریسته اند. پا به پای آنها در پیچ و خم سفر پای میگذاریم تا داستانهایی را که در شهرهای غریب تجربه کرده اند بخوانیم و بشنویم.
قسمتهای برگزیده
بشنوید که چگونه در هر پیچ و خم سفر ، مسافر تجربهی جدیدی را تجربه میکند و چگونه با فرهنگ بیگانه مقابله میکند.
۱- سلسله التواریخ یا اخبار الصین و الهند
سلسله التواریخ یا اخبار الصین و الهند ، اثر سلیمان تاجر سیرافی و ابوزید حسن سیرافی در قرن چهارم هجری ، در شرح سفرها و شگفتیهای سرزمین های شرقی، به ویژه چین و هند است. این اثریکی از منابع مهم تاریخی، جغرافیایی و اسطورهشناختی بیرای مطالعه شرقشناسی و عجایب جهان باستان شناخته می شود.
بتدا سلیمان سیرافی ، بازرگان ایرانی اهل بندر سیراف در قرن چهارم هجری دست به نوشتن سفرهای دریایی ملاحان، مشاهدات تجار و مسافران در مسیر چین و هند پرداخت. سپس ابوزید حسن سیرافی، این اثر را نه تنها گرد آورد بلکه مطالبی بدان افزود. اطلاعات جغرافیایی این کتاب در آثاری همچون مروج الذهب مسعودی و احسن التقاسیم مقدسی نیز بدون ذکر منبع آورده شده است.
کتابی را که در این پادکست میخوانیم آقای حسن قوچانلو در ایران ترجمه و نشر اساطیر آن را در سال ٔسفانه مشخص نشده که کتاب از چه زبانی ترجمه شده، عربی یا فرانسه! کتاب چه ۱۳۸۱منتشر کرده است. متا به لحاظ ترجمه و چه از منظر ویرایش ضعیف است
۲- سفرنامهی ابن فضلان
یکی از قدیمیترین سفرنامههای عربی از دوران خلافت عباسی، متعلق به سدههای سوم و چهارم هجری، سفرنامهی ابن فضلان است. این سفرنامه روایتگر نخستین باری است که مقتدر عباسی (خلیفه وقت)، هیئتی را به سرزمین صقالبه (روسیه امروزی) اعزام کرد؛ این مأموریت با هدف ترویج اسلام و حمایت از مسلمانانی انجام شد که تحت حملهی یهودیانِ خزر بودند.
اهمیت این سفرنامه با تأثیری که بر ادبیات و سینمای معاصر داشته، دوچندان شده است. برای نمونه، مایکل کرایتون در سال ۱۹۷۶ رمان «مردهخواران» (Eaters of the Dead) را نوشت و فیلم «سیزدهمین جنگجو» (The 13th Warrior) نیز در سال ۱۹۹۹ بر اساس همین روایت ساخته و اکران شد. برای کسب اطلاعات بیشتر درباره این سفرنامهی شگفتانگیز، پیشنهاد میکنم مدخل «سفرنامه ابن فضلان» را در «دائرةالمعارف بزرگ اسلامی» مطالعه کنید.
۳- سفرنامه ی ناصرخسرو
شرح سفر هفت سالهی حکیم ایرانی به مصر برای پیوستن به فرقهی اسماعیلیه است. در این سفر سه بار به مکه و مدینه برای اجرای مناسک حج مشرف میشود. نگارش این کتاب بر میگردد به سدهی پنجم هجری . سفر با دیدن خوابی که در ابتدای سفر ناصرخسرو تعریف میکند از مرو شروع میشود و با برگشت به بلخ به پایان میرسد . منتها به نظر میرسد که خواب تنها بهانه ای بود برای این سفر.
نثر این متن ساده است براساس یادداشتهای برداشته شده در طول سفر هفت سالهی ناصر خسرو از سرزمنیهای بر سر راه ، سرزمینهایی که امروزه در شرق میانه درگیر منازعات و آشوب منطقهای هستند: ایران، ترکیه، سوریه، لبنان، فلسطین، مصر، عربستان، سودان، یمن. در این سفر برخی شهرها را با دقت خاصی توصیف میکند و خاطراتی از آنها تعریف میکند، ولی از برخی از آنها را سریع رد میشود. هر چه به مرکز فاطمیون در مصر نزدیک تر میشود گویی احساس امنیت بیش تری میکند و راحتتر مینویسد.ی کی از جنبه های خواندنی در سفرنامه اشاره ی دقیق به زندگی مردمان و شهرها است، از آن جمله: معماری، آب رسانی، چگونگی تجارت و داد و ستد و غیره.
این اثر در پادکستهای بسیاری خوانده شده است و از متون محبوب خوانندگان فارسی زبان است ، با این همه، در پیچ و خم تلاش بر آن است که سفرنامه ها را از منظر پیچ و خمهای سفر بخوانیم و کمتر به نکات ادبی آن .توجه کنیم، هر چند که به هنگام خوانش آن، در طول سفرنامه نمیتوان این وسوسه را ندید گرفت.
در دو برنامه نیز میزبان دکتر محمد توکلی صابری بودیم، دکتر توکلی صابری،به مناسبت هزارهی تولد ناصر خسرو به دنبال رد پای ناصر خسرو در دنیای کنونی تمام این مسیر را در طی سه سال سفر کردند. حاصل این . تلاش کتاب سفر برگذشتنی در دوجلد است که در سال ۱۳۹۳ برنده جایزه ی ادبی جلال شد.
۴- خوانش کتیبه های هخامنشی
این کتیبهها جزو یکی از مهمترین اسناد تاریخی ایرانیان است که یک سده و نیم به طول انجامید که رمزگشایی شوند و ابتدا به زبانهای اروپایی و سپس به فارسی ترجمه شوند. کتیبه ی کورش را شاید بتوان سفرنامه ای به بابل در مقام فاتح بابل دانست، همچنان که کتیبهی بیستون نیز سفرنامه ای است دربارهی داریوش شاه که چگونه برای بازگرداندن تخت شاهی به خاندان هخامنشی لشکرکشی میکند و شاید بتوان آن را سفری دانست در مفهوم قدیم. به هر حال در نظر داشته باشیم که سفر در هر دورهای مفهوم خود را داشته است، زمانی سفر به منظور تصاحب و گسترش قلمرو باب بوده و زمانی برای زیارت و رفتن به مکانهای مذهبی، و زمانی مانند امروز چنان سفر با زندگیهایمان در آمیخته که جزو جدایی ناپذیر آن شده است.
در هشت جلسه با حضور دوستان متخصص چند کتیبهی مهم این خاندان را خواندیم و آن را تجزیه و تحلیل کردیم. افتخار داشتم که در کنار استادان عزیزی چون دکتر مهرداد ملک زاده، دکتر اسماعیل مطلوبکاری و آقای صابر امیری پریان این خوانش انجام شد.
نخستین قسمت اختصاص دارد به مقدمهای بر خوانش چند کتیبه ی دورهی هخامنشیان به ویژه کتیبهی داریوش هخامنشی. در این قسمت کتیبه های آریارمنه و ارشامه از کتاب کتیبه های هخامنشی ، نوشتهی پییر لوکوک خوانده شده است. در ضمن در مورد کتیبهی کورش دوم / استوانهی بابل هم توضیحاتی از روی کتاب استوانهی کورش بزرگ خوانده شد و هم ترجمهی دکتر شاهرخ رزمجو را تماما در این قسمت خواندم.
*Hero image includes details from Iranian miniature paintings in the Shahnameh of Shah Tahmasp (16th century), reproduced from publications by the Tehran Museum of Contemporary Art for educational purposes.