آموزش زبان فارسی در جهان
زبان، هویت و آموزش در گذرِ نسلها
نخستین پیوندها با آموزش زبان فارسی
اگر بپذیریم که زبان مجموعهای از آواها است که در ترکیب با هم واژگان را میسازند، واژگان در کنار هم با آرایش خاص به نام دستور زبان جمله را میسازند،در نهایت جملات منعکس کنندهی موقعیتی هستند که کلمات و جملات در آن به کار برده میشوند، آموزش زبان را باید از کدام شروع کنیم؟ برخی با واژه شروع میکنند و برخی با موقعیتهای زبانی و وقتی به زبان فارسی میرسد با ادبیات منظوم و منثور مثل بوستان و گلستان سعدی.
پژوهشهای علمی و مربیگریِ تخصصی زبان
دانش زبان شناسی ، آشنایی با زبان پارسی به لحاظ تاریخی در کنار اینها دستی در ترجمه ذخیرهای بود برای ورود به عرصهی آموزش زبان فارسی به غیر فارسی زبانان. مسلماً کارکردن زیر دست استادان بزرگی چون مرحوم رضا سیدحسینی، ابوالحسن نجفی، احمد سمیعی ، اسماعیل سعادت ، کامران فانی و بسیار ی دیگر مرا به درکی عمیقتر از زبان فارسی سوق داد. آموختم برای زبان تنها واژه نیست بلکه ساختار فرهنگ یک زبان تعیین کننده است و در این هماوردی واژگان و ساختار زبانی معمولاً شناخت و درک موقعیت کاربردی از اهمیت برخوردار است. و این موقعیت را میتوان در متون ادبی یافت. ولی تا کجا میتوان از این متون برای تدریس استفاده کرد؟ دانشآموز زبان فارسی تا چه اندازه میتواند با موقعیت امروز کاربرد زبان از طریق این متون آشنا شود؟ این پرسشها و پرسشهای دیگر سبب شد که به سراغ مدرسان و دانشآموختگان زبان فارسی بروم تا ببینم هر کدام چه میگویند.
آموزش زبان فارسی در بسترهای مهاجرتی
در این اثنا، شروع آموزش این زبان به غیرفارسی زبانان، زیستن در میان جمعیت مهاجر خارج از ایران و هم صحبتی با نسل دوم مهاجران به یک باره مرا با وجهی دیگر از زبان فارسی آشنا کرد که برایم بسیار غریبه بود. همین تجربه ی اخیر سبب شد که به فکر پادکستی درباره ی آموزش زبان فارسی در سراسر جهان بیفتم تا بلکه بتوانم وضعیت آموزش این زبان را در میان غیرفارسی زبانان و مهاجران نسل دوم و سوم بررسی کنم.
شما را دعوت میکنم به شنیدن این مصاحبهها و خوشحال خواهم شد که نقد و نظر خود را برای من ارسال کنید. اگر در میان دوستان کسی هست که در این زمینه تجربهای داشته باشد، سپاسگزار خواهم بودبرای مصاحبه معرفی کنید. با همکاری شما میتوانم از وضعیت این زبان در جهان گزارش دهم.
با سپاس
نازیلا خلخالی
۱- ﻣﻘﺪﻣﻪ ﭘﺎدﮐﺴﺖ آﻣﻮزش زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ در ﺟﻬﺎن
زﺑﺎن ﺷﻨﺎﺳﯽ و زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ از رﺷﺘﻪ های مورد علاقه من است که سالیان سال، چه در داخل ایران چه در خارج از آن سرزمین ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺘﺮﺟﻢ و ﻣﺤﻘﻖ ﺳﺮو ﮐﺎر داﺷﺘﻢ. ﻣﻨﺘﻬﺎ آﻣﻮزش آن ﺑﻪ ﻏﯿﺮ فارسی زبانان و نسل دوم مهاجران تجربه ای بس متفاوت را پیش رویم گذاشت. زبان فارسی در خارج از مرزهای ایران جزو زبانهای اقلیت به شمار میاید؛ در دانشگاهها به بزرگسالان و در مدارس به نوباوگان که نسل دوم مهاجران هستند تدریس میشود.
ﺳﺎﻟﻬﺎ آﻣﻮزش زﺑﺎﻧﻬﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ، ﻣﻦ ﺟﻤﻠﻪ اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ در ﺧﺎرج از اﯾﺮان و ﻣﻘﺎﯾﺴﻪی آن ﺑﺎ ﺳﺒﮏ ﺗﺪرﯾﺲ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ ﺳﺒﺐ ﺷﺪ ﮐﻪ به سراغ ﻣﺪرﺳﺎن زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﺮوم ﺗﺎ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ اﯾﻦ زﺑﺎن را ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﺷﯿﻮه ی آﻣﻮزش، ﻣﻨﺎﺑﻊ و ﻧﮑﺎت ﻧﺎﮔﻔﺘﻪ و ناشنیده ی دﯾﮕﺮ ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﻨﻢ.
در ﭘﺎدﮐﺴﺖ آﻣﻮزش زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ در ﺟﻬﺎن ﺗﻼﺷﻢ ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﻣﺪرﺳﺎن زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﻪ ﻏﯿﺮﻓﺎرﺳﯽ زﺑﺎﻧﺎن و ﻧﻮﺑﺎوﮔﺎن ﻧﺴﻞ دوم ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﮐﻨﻢ، ﺑﻠﮑﻪ ﺷﻨﻮﻧﺪﮔﺎن را ﺑﺎ رﺷﺘﻪ ی آﻣﻮزش زﺑﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮑﯽ از ﺷﺎﺧﻪﻫﺎی زﺑﺎن ﺷﻨﺎﺳﯽ و زﯾﺮ و ﺑﻢ آن آﺷﻨﺎ ﺧﻮاﻫﻢ ﮐﺮد.
آنچه در این پادکست دنبال میکنیم
طرفه آن که همین پادکست نیز زوایای بسیار دیگری را نیز روشن کرد که دوست دارم با شنونده ی خود در میان بگذارم. پس به امید آن که بتوانم یافته هایم را هم در این جا و هم در مجامع بین المللی به اشتراک بگذارم شما را دعوت به شنیدن این پادکست میکنم.
ضمن آن که امید برای غنا بخشیدن به این پادکست که بیش تر جنبه ی تحقیقی دارد چشم به یاری دوستان شنونده برای معرفی مدرسان زبان فارسی برای مصاحبه دارم.
دستهبندیهای پادکست و بخشهای وبسایت
در وب سایت روناک، در زیر مقوله ی آموزش زبان فارسی سه گروه دیگر آمده است که عبارت اند از:
۲- ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﺑﺎ دﮐﺘﺮ ﺑﻬﺮوز ﻣﺤﻤﻮدی ﺑﺨﺘﯿﺎری
در ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻗﺪم ، از ﻃﺮﯾﻖ ﯾﮑﯽ از دوﺳﺘﺎن ﻋﺰﯾﺰ، ﺗﻮاﻧﺴﺘﻢ ﺑﺎ دﮐﺘﺮ ﻣﺤﻤﻮدی ﺑﺨﺘﯿﺎری ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﮐﻨﻢ. اﯾﻦ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﺑﺮای ﻣﻦ ﺑﺴﯿﺎر ﺟﺬاب ﺑﻮد، ﭼﻮن درباره ی تدریس زبان فارسی در ایران به غیر فارسی زبانان صحبت کردیم. از حضور پررنگ دانش جویان خارجی در دانشگاههای ایران، تلاشهای مدرسان زبان فارسی برای تدوین کتب درسی، موسسات متعددی که در این حوزه دست اندر کار هستند، از جمله موسسه ی دهخدا که در این زمینه قدمت بیش تری دارد، بنیاد سعدی وابسته به فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دانشگاه بین المللی قزوین، دانشگاه تربیت مدرس و …
در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎً ﺗﻼش ﺧﻮاﻫﻢ ﮐﺮد ﮐﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﺑﯿﺶﺗﺮی را در اﺧﺘﯿﺎر ﺷﻨﻮﻧﺪﮔﺎن ﭘﺎدﮐﺴﺖ ﺑﮕﺬارم. ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺷﻨﯿﺪن اﯾﻦ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ دعوت میکنم. در ضمن، خوش حال خواهم شد ﮐﻪ ﺻﺤﺒﺖ دوﺳﺘﺎن را در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺑﺸﻨﻮم.
۳- ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﺑﺎ ﺳﻮرﻧﺎ ﻧﻮری ﻣﻮﻧﺘﺮال ، ﮐﺒﮏ، ﮐﺎﻧﺎدا
آﻗﺎی ﺳﻮرﻧﺎ ﻧﻮری، ﻣﺪرس زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ در ﻣﻮﻧﺘﺮال،کبک کانادا، کارشناسی و کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه ﮐﻨﮑﻮردﯾﺎ در رﺷﺘﻪی زﺑﺎن ﺷﻨﺎﺳﯽ ﮐﺎرﺑﺮدی ﮔﺮﻓﺘﻪ اﻧﺪ. ﺑﺎ آﻗﺎی ﻧﻮری از ﺗﺠﺮﺑﯿﺎﺗﺸﺎن در ﺗﺪرﯾﺲ ﺻﺤﺒﺖ ﮐﺮدﯾﻢ، درﺑﺎره ی ﻣﻨﺎﺑﻊ ﮔﻔﺘﯿﻢ و ﻟﺰوم آﻣﻮزش ﻣﺪرﺳﺎن زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ و ﻧﻬﺎﯾﺘﺎً ﺻﺤﺒﺖ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺿﺮورت ﻫﻢﮐﺎری واﻟﺪﯾﻦ و ﻣﺪرﺳﺎن در ﺗﺪرﯾﺲ زﺑﺎن ﻣﺎدری ﺑﻪ ﮐﻮدﮐﺎن و ﻧﻮﺑﺎوﮔﺎن ﺑﺤﺚ را ﺑﻪ اﺗﻤﺎم رﺳﺎﻧﺪﯾﻢ.
ﺷﻤﺎ را دﻋﻮت ﻣﯿﮑﻨﻢ ﺑﻪ ﺷﻨﯿﺪن اﯾﻦ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ، ﺑﻪ اﻣﯿﺪ آن ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻢ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪهای بیش تری با مدرسان زبان ﻓﺎرﺳﯽ اﻧﺠﺎم دﻫﻢ و ﺑﺎ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ اﺷﺘﺮاک ﺑﮕﺬارم.
۴- ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﺑﺎ ﻧﺴﺮﯾﻦ ﺟﻮاﻧﻔﺮ از اﺗﺎوا، اﻧﺘﺎرﯾﻮ، ﮐﺎﻧﺎدا
اﯾﻦ ﺑﺎر ﺑﻪ ﺳﺮاغ ﯾﮑﯽ از ﻣﺪرﺳﺎن زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ در اﺗﺎوا رﻓﺘﻢ، ﺧﺎﻧﻢ ﻧﺴﺮﯾﻦ ﺟﻮاﻧﻔﺮ. ﺑﺎ او درﺑﺎره ی ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ آﻣﻮزش زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ ، ﻗﻮاﻧﯿﻦ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮ آﻣﻮزش زﺑﺎن ﻣﺎدری در اﻧﺘﺎرﯾﻮ ﺻﺤﺒﺖ ﮐﺮدم.
مقدمه ی این بار اشاره ای مختصر به جامعه شناسی زبان و اهمیت آن در آموزش زبان فارسی است. شما را به شنیدن این مصاحبه جلب میکنم.
۵- ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﺑﺎ ﻣﻬﻨﺪس ﻣﺤﺴﻦ ﻟﯿﻠﻪ ﮐﻮﻫﯽ ، اﺳﺘﺮاﻟﯿﺎ
ﯾﮑﯽ از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه در آﻣﻮزش زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﻪ ﻏﯿﺮ ﻓﺎرﺳﯽ زﺑﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺧﺼﻮص ﺑﻪ ﻧﺴﻞ دوم ﻣﻬﺎﺟﺮانﻣﺴﺌﻠﻪی ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ اﺳﺖ و ﭘﯿﭽﯿﺪﮔﯿﻬﺎی آن. ﻣﺴﺌﻠﻪای ﮐﻪ آﻣﻮزش آن ﺣﺘﯽ ﺑﺮای ﮐﻮدﮐﺎﻧﯽ ﮐﻪ در اﯾﺮان ﻓﺎرﺳﯽ را به عنوان زبان مادری میاموزند مشکل است. در این مصاحبه با مهندس محسن لیله کوهی از استرالیا میشنویم که چه گونه میتوان با کارت ها و با استفاده از اشکال کودکان را تشویق به خواندن و یادگیری زبان فارسی کرد.
۶- -دﮐﺘﺮ ﺳﯿﻤﺎ ذواﻟﻔﻘﺎری ، ﻻﯾﺪن ﻫﻠﻨﺪ
ﻣﻨﺎﺑﻊ آﻣﻮزش در اﯾﻦ زﺑﺎن ﭼﻪ ﺑﺮای ﺑﺰرگ ﺳﺎﻻن و ﭼﻪ ﺑﺮای ﮐﻮدﮐﺎن ﻣﻬﺎﺟﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺘﻌﺪدی دارﻧﺪ. ﺗﻨﻮع ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪه ﺑﺮای آﻣﻮزش ﺑﻪ ﻏﯿﺮ ﻓﺎرﺳﯽ زﺑﺎﻧﺎن ﭼﻪ در داﺧﻞ اﯾﺮان و ﭼﻪ در داﺧﻞ اﯾﺮان ﮐﻢ ﻧﯿﺴﺖ. ﻫﺮ ﮐﺪام ﺳﻌﯽ ﻫﺎی ﺧﺎص ﺧﻮد را دارﻧﺪ. ﻣﻨﺘﻬﺎ ﻫﻤﯿﻦ ﺗﻨﻮع ﺧﻮد ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺗﻨﻮع ﺷﯿﻮه ﻧﯿﺴﺖ ، ﮔﺎه ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ ﺑﺮ آن دارﻧﺪ ﮐﻪ ﺷﯿﻮه ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ داﺧﻞ و ﺧﺎرج از اﯾﺮان اﺳﺖ، ﯾﺎ ﺷﺎﯾﺪ ﺑﻬﺘﺮ ﺑﺘﻮان ﮔﻔﺖ دﯾﺪﮔﺎه اﯾﺪﺋﻮﻟﻮژﯾﮏ ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﻧﮑﺎت ﻇﺮﯾﻔﯽ را در اﻧﺘﺨﺎب اﯾﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﭘﯿﺶ ﻣﯿﺎورد. اﻣﯿﺪ آن دارم ﮐﻪ ﻗﺴﻤﺘﯽ از اﯾﻦ ﭘﺎدﮐﺴﺖ را در آﯾﻨﺪه ﺑﻪ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﻨﺎﺑﻊ و ﻧﻘﺪ آﻧﻬﺎ اﺧﺘﺼﺎص دﻫﻢ.
در ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﺑﺎ دﮐﺘﺮ ﺳﯿﻤﺎ ذواﻟﻔﻘﺎری از داﻧﺸﮕﺎه ﻻﯾﺪن ﻫﻠﻨﺪ ،درﺑﺎره ی ﻣﻨﺎﺑﻊ آﻣﻮزش زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ ﺻﺤﺒﺖ ﮐﺮدﯾﻢ ﮐﻪ ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ ﺷﻨﯿﺪن آن دﻋﻮت ﻣﯿﮑﻨﻢ.
۷- عسل شاکری، نیویورک، امریکا
در این قسمت از برنامه به قسمتی از آموزش زبان پرداختم که هرچند مدتها بود که رواج یافته بود، منتها بیماری کرونا روند استفاده از این شیوه ی آموزش را تسریع بخشید و حداقل تا دوسال به شیوه ی رایج تبدیل کرد، آموزش آنلاین/برخط/ از راه دور.
خانم عسل شاکری، از نیویورک، امریکا در صفحه ی اینستاگرام خود تحت عنوان نیمکت از شیوه ی آموزش از راه دور بهره میبرد. دراین قسمت او از تجربه ی خود با کودکان نسل دوم که از سراسر جهان با او برای آموزش زبان فارسی در تماس اند صحبت میکند.